Het boek ‘Revolutie voor het leven. Een filosofie van nieuwe protestbewegingen’ van Eva von Redecker hebben we besproken op 3 september 2025. De auteur staat in de traditie van de Frankfurter Schule hoewel zij zichzelf niet als volgeling van deze stroming ziet.
In het boek veroordeelt de auteur nadrukkelijk en op heldere wijze het kapitalisme. Von Redecker bekritiseert vooral de zaakheerschapppij, het eigendomsdenken, van de kapitalistische maatschappij. Evenals destijds Karl Marx beschouwt zij het bestaan van eigendom als de belangrijkste oorzaak van de hedendaagse crises. Het kapitalisme voert de wereld terug tot objecten die los van hun oorspronkelijk verband beheerst en verhandelt kunnen worden. De exclusieve eigendom binnen het kapitalisme geeft de eigenaar zelfs het recht zijn bezit te vernietigen. Het kapitalisme is niet alleen een probleem voor de niet-bezitters maar ook voor het leven op aarde.
De openingszin van het boek: “In dit boek gaat het om het leven. … het gaat voornamelijk om het leven in een specifieker opzicht: de bevrijding van kapitalistische heerschappij.” De vele recente protestbewegingen beschouwen zichzelf wel als antikapitalistisch maar zijn volgens Von Redecker “geen opstand van arbeiders tegen loonarbeid, maar … een opstand van de levenden tegen de levensvernietiging.” In de eerste twee hoofdstukken wordt de verdorvenheid van het kapitalisme uitvoerig geanalyseerd in dikwijls zeer negatieve bewoordingen. Alternatieve maatschappijvormen (bijv. het communisme) worden niet genoemd.
Vervolgens wordt vanuit een marxistische visie de betekenis van arbeid onderzocht. Von Redecker doet wel enkele zinnige uitspraken maar schrijft ook: “Alle arbeid blijft ook tegenwoordig een mengeling van koopwaar en buit”. Beseft de auteur hoe omvangrijk het vrijwilligerswerk is in onze maatschappij? Gelukkig is het niet altijd kommer en kwel. “Maar dankzij een glansrijke hoogconjunctuur waren de sociaaldemocratische successen in elk geval gedurende enkele decennia na de oorlog in staat om de externe zaakheerschappij over de arbeidskracht op te heffen.”
“Wij verwoesten de aarde. …. Het kapitalisme verkwist het leven”. Wat kan een “basisdemocratische beweging” als Extinction Rebellion hiertegen doen? “Ze proberen … wanhopig het algemene bewustzijn te vergroten dat we amper nog vooruitzichten op een toekomst hebben”. Von Redecker zegt “De effectiefste manier om de eisen van de klimaatbeweging te propageren is de rechten van de komende generaties te doen gelden”. De auteur staat heel positief tegenover deze bewegingen maar ziet ook dat er soms religieuze trekken aanwezig zijn. Ze vindt ook dat we de mens zelf niet als gif mogen zien; die opvatting noemt ze ecofascisme.
Het centrale hoofdstuk van het boek heet ‘Revolutie’. Het begint (alweer) met een veroordeling van het kapitalisme dat niet alleen leven maar ook het leven vernietigt. De ellende in de wereld is geen kwestie van toeval. Revoluties ontstonden “door mensen die inzagen dat hun toestand niet louter noodlot was, maar het resultaat van heerschappij uit heden en verleden.” Hierna volgde nog geen verbetering. “Het moderne kapitalisme heeft de vermeende premoderne onmacht hersteld, maar dan als perpetuum mobile.” Von Redecker ziet het feit dat we ons kunnen verbinden als uitweg en verwijst naar Hannah Arendt. “Arendt ziet de revolutionaire grondvorm van de politiek niet bezegeld in de Verklaring van de Rechten van de Mens van de Franse Revolutie maar in de spontane vorming van raden die aan het begin van talloze revoluties stonden en zich dikwijls tegen hun eigen autoritaire centralisering keerden, ….” De auteur beseft dat bij een allesomvattende sociale revolutie onvoorziene krachten kunnen loskomen die ons we weer laten terugvallen in het oude kapitalistische patroon van zaakheerschappij. We mogen echter niet wanhopen want het kan ook anders. “Geen groots kantelpunt waarop er ineens koppen rollen, … maar een langzame doch alomtegenwoordige reorganisatie van het dagelijks leven.” De revolutie voor het leven wordt dan “een gestage, dagelijkse oefening”. Een lezer kan nu gemakkelijk denken dat we via evolutie uit het kapitalistische ongerief kunnen komen maar Von Redecker noemt dit woord nergens en blijft voortdurend over revolutie schrijven.
Hierna analyseert de auteur Black Lives Matter, het natiebegrip, migratie, pandemie, racisme en klimaat. Von Redecker schuwt geen krasse uitspraken: “De klimaatcatastrofe versterkt de racistische dynamiek van het verkorten van de levensduur.” Vervolgens komt het feminisme aan bod in een hoofdstuk met als titel ‘Regeneren’. “Als feministische revolutie gaat de revolutie voor het leven uit van de zorg of de reproductieve arbeid. … Dit biedt het vertrekpunt voor het hervormen van onze huidige, desastreuze productiewijze”. Het onderwerp wordt met grote felheid behandeld. “Ja, natuurlijk wil het feminisme het gezin te gronde richten. … Maar daarbij wil het de daarin beknelde relaties van zorg en solidariteit niet beschadigen, maar bevrijden ”. Dat zal vanuit haar optiek moeilijk zijn. “Kinderen hoeven geen rekeningen te betalen, maar ze worden overladen met eisen en verwachtingen die in burgerlijke gezinnen expliciet de instandhouding van eigendomsverhoudingen dienen”. Voor een marxistische denker is dit misschien vanzelfsprekend: “In het beste geval is het gezin een soort kneutercommunisme, in het slechtste geval ontpopt het zich als kiemcel van het fascisme” en ook “Alle moederliefde is een verlangen naar communisme”.
Het hoofdstuk ‘Delen’ behandelt de winning van grondstoffen en de dikwijls negatieve gevolgen voor milieu en klimaat. Von Redecker ziet in dat de problemen niet alleen in de kapitalistischte samenlevingen voorkomen. “Het alternatief voor de markt luidt niet noodzakelijk overheidsplanning. Dit reëel-socialistische schrikbeeld wordt in bijna elk publiek debat gebruikt om de zoektocht naar alternatieven voor het kapitalisme vruchteloos af te breken. Ik voel niet veel voor het verdedigen van de planeconomie, waarbij – zeker zolang er internationale concurrentie bestaat – de staat al snel in een monopoliekapitalist verandert”. Wat dan wel? “De revolutie voor het leven zet daarentegen in op een planning die de vrijheid en spontaniteit van haar elementen vergroot. Ze moet voortkomen uit een democratie van mensen die delen en ze moet wat gedeeld wordt levend houden, vrij van zaakheerschappij en exploitatie.”
Het laatste hoofdstuk is een korte slotbeschouwing. Nog een keer wordt het kapitalisme fel veroordeeld. “Het is een beestachtig economisch bestel”. Om de wereld te veranderen moeten we misschien maar klein beginnen. (Evolutie misschien?) De revolutie voor het leven moet dan levens redden, regenereren, delen en zorgzaam zijn.
Bij onze bespreking van het boek bleek niemand erg enthousiast te zijn en de waarderingen liepen uiteen van ‘intrigerend’ tot ‘verschrikkelijk’. (Ligt dit aan het feit dat de meeste of zelfs alle leden van ons gezelschap geen doorgewinterde marxisten zijn?) Het boek is toegankelijk geschreven maar mist een duidelijke lijn. Het werk is vooral een analyse waarin het kapitalisme kritisch en meestal zelfs ongenuanceerd wordt beschreven. We vonden dat het boek weinig filosofische diepgang heeft. Inzicht in de moderne economie ontbreekt evenals een vergelijking met andere hedendaagse maatschappijvormen. Zijn alleen de marktwerking en de eigendom (de zaakheerschappij) de bron van de ellende en problemen van deze wereld? Of zou het een gevolg kunnen zijn van een maatschappelijk patroon dat een bepaald welvaartsniveau zoekt en daarvoor volop gebruik wil maken van o.a. moderne transport- en communicatiemiddelen, hetgeen dan weer samenvalt met hoog energie- en grondstoffengebruik. In dat geval is het kapitalisme nog niet verontschuldigd maar treft de situatie in Rusland, China, Saudi Arabië, Brazilië, India, enz. eveneens blaam.
Het boek heeft een heldere inleiding van Thijs Lijster. Hij sluit zijn tekst af met de zinnen: “Het is goed dat Von Redeckers oproep tot revolutie nu ook voor het Nederlands publiek beschikbaar is. Laten we hopen dat ernaar geluisterd wordt”. Gelet op de huidige politieke situatie in Nederland lijkt het niet waarschijnlijk dat Lijsters’ hoop vervuld zal worden.