Op 7 oktober 2026 bespraken we het boek ‘De Stoïcijnse School’ van Michiel Buis en Dennis de Gruijter. Het is een interessant en leesbaar boek dat we unaniem heel positief beoordeelden. De auteurs behandelen het klassieke stoïcijnse denken. Voorafgaande aan hun tekst geven ze een citaat van Seneca over het stoïcisme: “Geen filosofenschool is welwillender en vriendelijker, geen andere kent meer liefde voor de mensen en is meer gericht op het algemeen welzijn, zodat haar stelregel luidt: nuttig zijn, hulp brengen, niet alleen voor jezelf zorgen maar voor allen tezamen en ieder afzonderlijk .“
Het boek behandelt vooral de teksten van Epictetus, Marcus Aurelius en Seneca, drie personen met een totaal verschillende achtergrond. Epictetus was geboren als slaaf maar kreeg later zijn vrijheid. Marcus Aurelius bevond zich als keizer van Rome op de bovenste sport van de sociale ladder. Seneca was secretaris van keizer Nero maar werd later verbannen. Het stoïcisme was voor hen geen boekengeleerdheid of zomaar een levenswijze zoals veel tegenwoordige zelfhulp-bewegingen. Integendeel, het was werkelijk een levensfilosofie met een duidelijke praktische kant. De stoïcijnse filosofie was een ambacht en gericht op actie. Kernwoorden hierbij zijn soberheid, matigheid, zelfbeheersing en zelfreflectie. Alles wat buiten je controle ligt is van zichzelf neutraal. Je wordt niet in verwarring gebracht door emoties, maar door je opvatting over de gebeurtenissen. Belangrijk is de intentie waarmee je iets doet. Om in vrijheid te kunnen leven moet je leven in overeenstemming met je morele keuze, weloverwogen, ongeacht de omstandigheden. Besef wel dat je morele kompas getraind moet blijven. Het gaat niet allemaal vanzelf. Marcus Aurelius schreef al: “Het leven lijkt meer op worstelen dan op dansen”. De uiteindelijke uitkomst van ons handelen ligt buiten onze macht, maar het gaat er om dat we de juiste keuzes hebben gemaakt.
Een belangrijke stap naar het geluk is het volgen van de rede, want hierbij herstel je de menselijke en universele natuur. De rede is het natuurlijk vermogen dat we kunnen trainen. Een stoïcijn is geen determinist of fatalist; iets wat van nature onvermijdelijk is kan nooit een kwaad zijn. Geluk is geen toevallig gevoel, maar een richting waarin de ziel zich oefent. Een gelukkig mens is altijd vrij, zelfs als je lichaam gebonden is kan de innerlijke vrijheid niet worden afgenomen. (Was dit in de tijd van de Romeinen misschien toch een wat elitaire opvatting?) Je moet leven volgens de natuur en je aandacht alleen richten op de dingen die je kunt beheersen. De juiste houding geeft je innerlijke rust, maar dat betekent niet liefdeloosheid of ongevoeligheid. Delen van de oorspronkelijke teksten van het stoïcisme doen hier sterk denken aan het Chinese Taoïsme.
Het wezen van de mens ligt in de morele keuze, niet in het lichaam. Morele integriteit staat boven het behoud van lijf en leden. Je blijft niet als lichaam bestaan maar als sociaal, redelijk en moreel goed wezen. Sterven is een kunst die je moet leren.
We lezen “Filosofie mag … nooit verworden tot enkel spreken over deugd: de ware toets ligt in het handelen.” Bij onze discussie ging het ook over de ondertitel van het boek: “Aanvaard alles en leg je nergens bij neer!” De auteurs schrijven: “Alles wat buiten onze controle ligt is van zichzelf neutraal of moreel onverschillig. Deze zaken zijn van zichzelf niet goed of slecht voor ons, we maken ze goed of slecht voor ons door ons oordeel.” Ligt de situatie in Soedan, Gaza of Oekraïne buiten onze controle en hoeven we ons daar dus niet druk over te maken? Kunnen of mogen we op stoïcijnse wijze over de gebeurtenissen in die landen denken? Hoe kunnen we hier goed handelen? Denken over deze kwesties toont inderdaad dat je er met boekenwijsheid alleen niet uitkomt.
Het laatste hoofdstuk van het boek heeft als titel “Naschrift: de hedendaagse Stoa.” De auteurs zien een opleving van het stoïcisme en een vertaalslag naar het heden. Ze beschrijven kort drie thema’s die elkaar deels overlappen. Deze thema’s zijn ontleend aan het boek ‘A Guide to the Good Life. The Ancient Art of Stoic Joy’ (2008) van de filosoof William Irvine. Als eerste komt stoïcisme dat als therapie voor zelfhulp word gepresenteerd. Dan volgt stoïcisme als advies, als een soort strategieboek voor het moderne leven. Het derde thema is stoïcisme voor het moderne leven. Naast therapie en advies probeert het stoïcisme zich te positioneren als een meer omvattende houding om het moderne leven te benaderen. Interessant is dat de auteurs tenslotte zelf een vierde thema brengen dat ze ‘Stoïcisme als protest’ noemen. Vooral dit aspect was een onderdeel van onze discussie. “Tot slot is er een kleine maar intrigerende uithoek van de moderne stoïcijnse renaissance die we zouden kunnen samenvatten als stoïcisme voor maatschappijkritiek of protest. Deze richting is verre van mainstream. Integendeel, ze wordt vertegenwoordigt door slechts een paar eigenzinnige werken, maar verdient aandacht omdat ze afwijkt van de dominante focus op het individu.” De auteurs Rymke Wiersma en Svend Brinkmann worden hier vermeld. De slotzinnen van het boek zijn: “Juist doordat deze benadering zo schaars is, valt des te meer op hoe individueel gericht de rest van de moderne stoïcijnse literatuur is. In vrijwel alle andere neo-stoïcijnse boeken ontbreekt namelijk het element van maatschappijkritiek. Zij richten zich op hoe jij met de wereld kunt omgaan, niet hoe wij over de maatschappij, de wereld en de natuur moeten nadenken.”
Willem van Maren